Psychologia

JASNE ZASADY

Dzieci z zespołem nadpobudliwości psychoruchowej i zaburzenia koncentracji uwagi nazywanym z angielska ADHD (Attention Deficyt Hiperactivity Disorder) nie potrafią odraczać reakcji ani hamować swojego zachowania.

Dzieje się tak z powodu nieprawidłowej przemiany neuroprzekaźników w mózgu, zwłaszcza dopaminy. Dziecko nie potrafi działać planowo, realizować celu, tylko reaguje na doraźne bodźce. Nie jest nawet w stanie selekcjonować napływających bodźców według ich ważności. Reaguje na ten, który jest w danej chwili najsilniejszy.

Zaburzenie mechanizmu hamowania powoduje, że reakcje człowieka nadpobudliwego stają się natychmiastowe, impulsywne i nieprzewidywalne.

Przy dużym nasileniu tych cech nie da się działać według społecznie przyjętych reguł ani realizować ustalonych celów.

Zadanie rodziny i szkoły polega na stopniowym rozwijaniu umiejętności hamowania – tak, by nadpobudliwy mógł kierować swoim zachowaniem. Osoby z otoczenia naszego bohatera zazwyczaj uświadamiają sobie to zadanie. Sprawia ono jednak wrażenie wewnętrznie sprzecznego. Kojarzy się ono z powiastkami typu: „małpa w kąpieli”, czy „pijane dziecko we mgle”.

Rodzice i nauczyciele stosują techniki skuteczne wobec innych dzieci i ponoszą porażki. Rozkręca się spirala wzajemnych pretensji „o wszystko”. Długotrwałe porażki pogarszają funkcjonowanie dziecka nadpobudliwego tym dotkliwiej, że rozwijają i utrwalają w nim złe wzorce życia społecznego. Potęgują się frustracje, a w ich następstwie wzajemne nadużycia i agresja. Opiekunowie dziecka obwiniają siebie za nieudolność, a dziecko za złą wolę. Rodzina i szkoła mają wzajemne pretensje, co pochłania wiele energii.

Sytuację pogarsza postawa dziecka. Otóż ono używa swojej inteligencji do manipulowania otoczeniem tak, by uzyskać natychmiastowe korzyści. Przyjrzyjmy się bliżej mechanizmowi kształtowania tej postawy i wynikłych stąd skutków.

Wczujmy się teraz w dziecko, które z przyczyn biochemicznych nie hamuje swoich reakcji. Dla ułatwienia warto myśleć w pierwszej osobie.

Przykład ucznia młodszej klasy szkoły podstawowej, obdarzonego wysokimi możliwościami umysłowymi.

Stan psychiczny i fizyczny:

  • Nudno. Jeść. Przecież nie mają prawa mnie głodzić! Pani nie zauważy, że wyciągam wafelka. Pić. Znowu się rozlewa, nic mi się nie udaje – to przez niego, bo muszę się starać, żeby nie zobaczył i nie poskarżył. Świnia! Mam mu jeszcze oddać za podstawienie nogi, czuję jak przybywa mi sił, już po nim!

Bodźce:

  • Pani mówi ścierając z tablicy tekst, którym zajmowała się przed chwilą: Skończyliście przepisywać? Rozwiążcie teraz zadanie czwarte ze strony 21 zeszytu ćwiczeń. Żeby mi było cicho! – Do ciebie też to się odnosi. Na pójście do toalety był czas na przerwie. Kto skończy rączka w górę! Pani siada i sprawdza kartkówki, które dzieci pisały na początku lekcji. Pani stara się nie marnować czasu. Lubi te dzieci i zależy jej na osiągnięciu jak najwyższych wyników. Sprawi im niespodziankę: postawi piątkę pierwszemu, które dobrze napisze, a następnym dwojgu – po plusie. Na dodatek już pod koniec lekcji poda im oceny z kartkówki!

  • Dzieci się wiercą, dopytują o stronę i numer ćwiczenia, proponują głośno sposób rozwiązania i proszą o potwierdzenie, czy to dobrze, ktoś coś pożycza, ktoś pyta, jak mu poszła kartkówka. Przykłady bodźców od innych uczniów można mnożyć. Atmosfera jest ciepła i pełna życia jak w znakomitej powieści A. Remane’a „Rekreacje Mikołajka”.

  • Bodźce napływają też zewnątrz. Słychać wiertarkę pana konserwatora, pani sprzątaczka przenikliwym głosem dopytuje się któregoś z uczniów po co odkręca kran tak bardzo, że zalewa podłogę, na korytarzu dzieci grają w hokeja, reagują głośno na przebieg gry, co parę minut przeraźliwie „daje po uszach” gwizdek nauczyciela w.f. Za oknem piękna pogoda, przestrzeń, czasem zatrąbi samochód, to znów zabawnie na gałęzi huśta się ptak, wołają jakieś dzieci, może koledzy z podwórka…

Reakcje:

  • Ja zetrę! Ja! (Po drodze mu dołożę, – przecież mogę się potknąć przez przypadek. Pani mnie nie słyszy, to przez ten hałas.) Wstaję, wołam z ręką w górze. (Nie widzi mnie? Nic ją nie obchodzę, to i mnie nie obchodzą jej zadania. Są nudne i głupie. …O! Grają w hokeja Ale mają dobrze! Nie ma sprawiedliwości! Może uda mi się chociaż popatrzeć na mecz.) Proszę Pani! Wypłuczę gąbkę. (Co się do mnie odnosi? Ja chcę siusiu.) Czy mogę wyjść do toalety? Bardzo potrzebuję! Ale piłem przed chwilą, a nie na przerwie! Wcale nikomu nie przeszkadzam, proszę przecież grzecznie, nie może mi pani wpisać uwagi, zapytać mi wolno. Nic nie robię, a zawsze wszystko na mnie! Jakie ćwiczenie? (Wszystko na raz – z której książki, strona i numer zadania. Niech powie po kolei, a nie powtarza, że trzeba było słuchać. Zamiast powtarzać bez sensu, że już mówiła, w tym samym czasie może powtórzyć to, o co proszę. Mam prawo nie usłyszeć w tym hałasie!) (Podnieść rękę kto pierwszy skończy? Wyścig? Znajduję zadanie to, które piszą dzieci przede mną. Fajnie, że trochę piszczą, musi być wiadomo, że skoro po dobroci nie da się dowiedzieć, co pisać, to sobie chociaż pożartuję. Nie ma przepisu,że na lekcji ma być ponuro. Ale łatwe!) Proszę pani! To łatwe! Ja powiem zamiast pisać! Mogę nie pisać? ( Widzę jak Wojtek podnosi rękę. Pani chwali go i stawia mu piątkę.) To niesprawiedliwe! Byłem pierwszy! Pani powiedziała, kto pierwszy skończy, a nie kto pierwszy napisze! Pani nie powiedziała, że to na piątkę! Pani widzi tylko to, co ja zrobię źle, a jak zrobię dobrze, to i tak przekręcone jest na źle!

Co jeszcze można by przeżyć w ciągu tych około 15 minut przedstawionej lekcji? Z uwagi na szczupłość miejsca nie zajęłam się próbami dowiedzenia sie o wyniki kartkówki swoje i kolegów oraz komentarze do tego. Chciałoby się także pomóc panu konserwatorowi i przypomniałyby się kłopoty spowodowane odmawianiem i opędzaniem się ode mnie. Swoją rolę odgrywa również świat za oknem, przedmioty wyposażenia sali oraz zachowanie się poszczególnych osób w klasie i moje komentarze do tego. Powróćmy teraz do własnej postaci.

Jak widzimy, dziecko z zespołem ADHD doskonale zna ogólnie obowiazujące reguły zachowania i używa ich zgodnie ze swoimi potrzebami odczuwanymi w danej chwili.Dziecko nie hamuje swoich zachowań i swoich emocji. Dlatego emocje w danej chwili są silne do tego stopnia, że niemożliwe jest obiektywne zrozumienie sytuacji. Mamy do czynienia z działaniem w afekcie, ze wszystkimi konsekwencjami.

Po dokładnym przyjrzeniu się procesowi manipulacji uskutecznianym przez dziecko dostrzegamy, że wykorzystuje ono luki w uznanych zasadach zachowania. Jest to niezwykle istotne, bowiem jedną z najważniejszych potrzeb nadpobudliwego jest zwrócenie na siebie uwagi. Wykonywanie zadań jednakowych dla wszystkich nie zaspokaja tej potrzeby.

Wypływa stąd wniosek, że podstawowym zadaniem wychowawcy jest bardzo szczegółowe określenie zasad. Zasady, które dzieci w miarę zrównoważone traktują jako domyślne, wypływające z zasad ogólniejszych, nie wystarczają do prowadzenia wychowania naszego podopiecznego. Oto przykładowe zasady, które pomogłyby Pani podczas opisanej scenki:

  1. Pani zauważa pozytywne zachowanie dziecka nadpobudliwego i informuje je o tym co parę minut. Podchodzi do niego, przytaknie mu, powie cicho, uśmiechnie się nawet gdy jest oddalona, jest tu wiele możliwości.

  2. Pani podaje polecenia po kolei, każde nastepne po upewnieniu sie, że poprzednie zostało zrozumiane. – Zamknijcie zeszyty z notatką przepisaną z tablicy. Otwórzcie “ćwiczenia na str… Przeczytajcie polecenie zadania nr… Rozwiązcie zadanie pisemnie ołówkiem.

  3. Pani jednoznacznie określa zasady oceniania przed rozpoczęciem pracy. – Kto pierwszy dobrze napisze dostanie piątkę, kolejne dwie osoby po plusie. (Niespodzianki ze strony pani są traktowane jako manipulacja przez dziecko nadpobudliwe.)

  4. Gąbkę płuczą dyżurni na przerwie, chyba, że pani kogoś sama specjalnie poprosi.

  5. Pani robi jedną rzecz w jednym czasie. Mądrość – “Festina lente”, czyli śpiesz się powoli znana jest od starożytności.

  6. Na lekcji ważne jest to, o czym mówi i co poleca pani.

  7. Uczeń ma na ławce tylko przybory potrzebne do bieżącej pracy.

  8. Nie ruszamy w sali niczego. Wyjątkiem jest, gdy wzięcie czegoś poleci nam nauczyciel. Przedmiotami na lekcji posługujemy się tylko w sposób potrzebny do realizowania bieżącego zadania.

  9. Podczas lekcji uczeń może zadać tylko pytanie dotyczące bieżącej pracy.

  10. Uczeń odpowiada za skutki swojego zachowania, nawet, gdy było nieumyślne.

  11. Pani ucznia oraz uczeń panią – mogą poprosić o spotkanie poza lekcją w umówionym terminie, na umówiony czas i temat.

Reguły i zasady powinny być określone jednoznacznie i napisane bądź narysowane czytelnie, w miejscu widocznym w domu i szkole. Dzięki współpracy rodziców ze szkołą będą spójne i ewaluowały w miarę nabywanych doświadczeń.

Rzecz jasna, ustalone zasady należy stosować konsekwentnie i w atmosferze akceptacji dziecka, czym zajmiemy się w następnych numerach.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *